На главную   ::   Новости   ::   Фотогалерея   ::   Написать нам   
 



Google





«Жалпы ұлттық кітап қорын сақтау жүйесінің жаңа бағыттары»

03.04.2008
Кез-келген сөйлемнің бастауышы мен баяндауышы болса, оның анықтауыш сөздері де болады. Мәселен, әрбір ұлт өкілдері өз мәдениетінің, тілінің, дінінің бар екендігі жайлы біліп қана қоймай, оның мәңгілікке сақталуы үшін түп тамырынан анықтамақ. Бұл деңгейде түп тамыры деп отырғанымыз жалпы ұлттық кітап қорын біріншіден жинау, екіншіден жүйелі түрде сақтау.

Жалпы ұлттық кітап қоры көп конфенциалдық, көп ұлттық Қазақстанның жағдайында өте маңызды мәселе. Кітапхананың бүгінгі таңдағы ғылыми, мәдени, білім, ағартушылық жолындағы атқарып отырған жұмыстары - Елбасы атап айтқандай «...аға ұрпақты, ана мен баланы, жастарды қамқорлықпен ілтипатқа бөлейтін әлеуметтік бағдарланған, алдыңғы қатарлы әлеуметтік стандарттарын қамтамасыз ететін қоғам» құруға, баршамыздың интелектуалды байып, дамуына бағышталған ұлағатты істер.

Жаңа экономикалық жағдайларға бейімделе отырып, оқырмандарға сапалы, жоғарғы деңгейдегі қызмет көрсету мақсатында алдыңғы озық технологияларды өз жұмыстарымызға жан-жақты енгізуге бағытталған кітап қорын сақтау жүйесінің жаңа бағыттарына сәйкес келіп отыр. Маңыздылығы бізді күрделі осы қайнар кітап қазынасы жүйелі және тиімді түрде жаңаша бағыттарды ұстауды талап етеді. Біз аталған тақырыпты сараптау мақсатында мынандай авторларға сүйендік: Ю.Н.Столяров «Защита библиотечного фонда».-М.:ФАИР-ПРЕСС,2006.-504б., Бердигалиева Р.А., Кайырбекова А.Г. «Роль библиотеки в современной культуре».-Алматы,2001.-95б., сонымен бірге интернеттен материалдар www.nlkr.gov.kg алдық. Міне осындай авторлардың идеяларына сүйене отырып, Қазақстан республикасының ұлттық кітапханасында кітап қорын сақтаудың жаңа даму бағыттары деп төмендегіні ұсынамыз:

1. Қазақстан әдебиеттеріне қатысты туынды шығарма мұраны кең өрістете отырып, қамтамасыз етіп қорғау және сақтау.

2. Әдеби өмірге және көмек жағдайлар жасау.

3. Қазақтың рухани мәдениет ойын заманымыздың даму сатыларында жәрдем көрсете отырып, жеңіп шығып оңашалау.

Қазақстан республикасы президентінің 2004 жылы 13 қаңтардағы №1277 жарлығымен «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы бекітілді. Мақсаты-рухани және білім саласын дамыту, Алматы қаласының мәдени мұрасын сақтауды қамтамасыз ету мен тиімді пайдалану. Алматы қаласы тарихы мен мәдениеті жазылған көркем, ғылыми-танымдық және энциклопедиялық әдебиетті, аудио-бейне өнімдері бірінші кезекте мемлекеттік тілде шығару арқылы мәдени мұраны насихаттау. «Мәдени мұра» екі бағыттан тұрады.

1. Жинау, сақтау, жүйелеу, сипаттау, тарату, насихаттау.

2. Тарихи мұраны мәдени өмірімізге қайта әкеліп орнықтыру, көркемдік тұрғыдан қайта жаңғырту.

Осы бағдарлама бойынша Ұлттық кітапхана атына сай қызмет етуді мақсат етіп, бүгінгі күнде «Халық жады», «Кітапхана мұрағаттарын сақтау», «Кітапхана процестерін автоматтандыру» атты кешенді бағдарлама белгіледі. «Халық жады» бағдарламасының негізгі мақсаты бойынша кітапхана қорына Қазақстан туралы елімізде шыққан әдебиеттерді және қазақ тіліндегі әдебиеттерді мүмкіндігінше толық, жинау, сақтау, насихаттау болып отыр. Кітапханада жоқ 848 кітаптың қайда екендігі жайлы мағлұмат беретін «Қазақстан кітаптары» атты (1806-1917) каталогы жарық көрді. Іздестіру барысында біраз кітаптың көшірмелері алынды. Айталық Турциядан 19-кітаптың микрофильмдерінің көшірмесі, Қырғызстаннан Айқап, Қазақ журналдарының тігінділері, Беларусиядан М. Шоқайдың 1935 жылы Парижде шыққан «Туркестан под властью советов» кітабының көшірмесі алынды. Сонымен бірге «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарлама аясында кітапхана мұрағаттарын сақтау орталығынан өз қорын сақтауда Татарыстан, Қытай, Польшадан, Англиядан, Германиядан т.б. елді мекендердің кітапханаларына қазақ халқының мәдени мұрасы үшін, сирек кездесетін басылымдардың қолжазбаларын, кітаптар табу мен сатып алу үшін алыс және жақын шетелдердің кітапханаларымен жұмыс жүргізу ғылыми-зерттеу экспедициясын жасады. Осы экспедицияның нәтижесінде белгілі Татарстанның библиографы Карримуллиннің жасаған қазақ кітаптарының библиографиясы, қолжазба кітаптарының электрондық түрдегі көшірмелері біздің кітапхана қорына келіп түсті.

«Кітап қорын сақтау» бөлімінің ұжымдық қызметкерлері де осы салада аянбай еңбек етуде. Тақырыбымызды аша түссек біздің кітапханада, басқа да елді мекеннің кітапханалары сияқты кітап қорын сақтауға көбірек көңіл бөлуде. Бұл мәселеге келгенде әрбір қызметкерлер бір ауыздан жұмысқа қызығушылықпен кіріскен. Қасиетті шаңырақтың сыйқырлы ұясында бір даналы,сирек сұралатын кітаптар мен қосалқы қордан тұратын қоймалы мекенде негізгі қор бойынша 1830 272 кітап, автореферат 1 млн. Қазақстан қоры бойынша 106867 кітап, оның қазақшасы 42 048, орысшасы 56 247, әлем әдебиеттерінен 8 572 аталым кітап бар. Жалпы кітап қорын сақтау бөлімі Қазақстан қоры, негізгі қор, мерзімді басылымдар қорын сақтау жиынтығынан құралған. Әр бөлім өзінің жұмыс барысына қарай қызмет атқарып, түрлі жұмыс көздерін меңгеруде. Кез келген оқырмандардың сұранысын қанағаттандыруда осы бір кітап қорының маңыздылығын жоғалтпауға біздер мен сіздерге жүктелген үлкен міндет демекпіз. Біздің алдымызда тұрған ең маңызды міндеттердің бірі оқырман талаптарын тез және толық ақпарат беру үшін кітап қорын қалай сақтап, кітапхана қызметкерлерінің жұмысын қалай жеңілдете аламыз деген мәселе көтеріледі. Осыған орай кітапханамызда «Кітапхана мұрағаттарын сақтау» бағдарламасы аясында жұмыс жасауда. Осындай себептермен кітапханада 2001 жылдың ақпан айында кітап ескерткіштері мен күллі кітапхана орталығының ғылыми зертханасы ашылды. Зертхананың мақсаты-құжаттарды өңдеудің бүгінгі күн заман талабына сай әдіс-тәсілдерін үйрену, басқа да кітапханалардың өңдеу орталығынан өткен тәжірибелерін қолдану, нәтижесінде мұндай ақпараттарға ғылыми талдаудан бастау алу. Бүлінген кітаптарға арнайы қондырғы арқылы қалпына келтіру жұмысттары жүргізіледі. Нәтиже көрсеткіші бойынша 30-дан астам кітап физикалық-химиялық жөндеуден өткізіліп, 70-ке жуық кітап тартылып, 10 000 жуық кітап түптеледі.

Оқырмандардың сұранысын қанағаттандыруда кітаптарымызды сақтап қалу үшін, қандай да жағдай болмасын кітаптарды топографиялық каталогтар мен тексеру жүргізіліп, шаңдардан тазартылып, жыртылған не болмаса ауруға шалдыққан кітап болса, арнайы жөндеуден өткізіліп отырады. Осы жыл бойынша күрделі жөндеуге берілген кітап 634 болса оның ішінде жөндеуден өтіп келген кітап саны 27, ал тазартылып келгені 44. Құжаттарды сақтау үшін оларды міндетті түрде қадағалап отыру қажет және мынандай жұмыс көзін қатаң жауапкершілікке алып, қарау.

Температураны бір қалпында ұстау. Олардың ауытқымауы үшін тексеріп отыру.

1. Кітаптарды түрлі аурулардан сақтап , әрдайым қадағалап отыру. Бүлінген кітаптарды дер кезінде емдеп, жөндеулерден өткізу.

2. Адам денсаулығына әсер ететін зиянды заттардан алдын алу . Мысалы алатын болсақ, бір ғана кітап шаңы адам денсаулығы мен кітаптар үшін зиянды болмақ.

Кітапханада электр шамының жарығы әр 2 метр сайын 40-60болуы керек. Тиімді температура 17-19, ылғалдылығы 55% болуы керек. Ең басты мәселенің бірі болып, адамдарға қызмет ету үшін, оның көңілінен шығу іздегенін тез және толықтай тауып беру кітапханаға жүктелген ауыр жүк десек, бүгінгі кітапханашы кітапты сақтаушы ролінде ғана ие болмауы қажет, ақпараттарды жүйелеу, оны оқырмандарға ұсынудың біріңғай технологиясын жасауға ұмтылу, интернетпен жұмыс істеу сияқты кәсіби шеберлікпен қарулануы керек.

Жаңа технологиялардың дамыған кезіңі бүгінгі жұмыстың ең қолайлы қайнар көзі. Бұл орайға келгенде «Кітапхана процестерін автоматтандыру» бағдарламасы бойынша жұмыстар жүргізіліп жатыр. Оқырмандардың сұраныстарын қанағаттандыруда кітапханада әртүрлі мүмкіндіктер қарастырылған. Айта кететін болсақ, 2003 жылы кітапханаға түскен сұраныстың 123 мақаланың электронды түрі жан-жақты жіберіліп, келісім шарт бойынша Ресейдің ақпарат орталығынан 77 мақала алынды. Оқырмандар тапсырмасына сәйкес 342 ақпарат көздерінің сканерлік көшірмелері жасалынды. Сонымен бірге кітапханада мынандай мәнді естеліктер жасайды. Мультимедиалық баспалар жарыққа шығып, мынандай СДRОМ–дар «Қазақстанның музикалық мұрасы», «Қазақстандағы қазақ газетінің 1913-1932 жылдағы қазақ газетінің тарихы» т.б. шығарылды. Сондай-ақ Кітапханадағы асыл мұраларымызды сақтаудағы әрі кітапхана қызметкерлерінің жұмысын женілдетудегі жаңа бағыттарының бірі деп РАБИС бағдарламасын айтуға болады. РАБИС бағдарламасы 5-модульден тұрады. Соның ішінде «Кітапхана қорын сақтау» бөлімінде РАБИС котолизатор, РАБИС кітап берілімі модулімен жұмыс жасайды. Біздер үшін бұл екі модульдің де манызы зор. Бірінші модуль яғни РАБИС котолизатор ақпаратты жүйеге енгізуге арналған жалпы катологизатор жүйесі кітапханаға түскен құжаттарды толық библиографиялық өңдеуге негізделіп жасалған. Бұл жүйе яғни кітаптың электорондық католгтар түріндегі жиынтығын көрсетеді. РАБИС католизаторды оқырмандардың сұраныстарын іздестіуде пайдалана отырып, кітаптың қайда не болмаса кімге берілген екенін кітаптың авторын не болмаса тақырыбын жазып, іздестіру арқылы табамыз. Кітапханада кітаптарды электронды катологқа кіргізу 1992 жылдан бастап, бүгінгі күнге дейін Қазақстан қорында-107 611 аталым кітап, негізгі қор бойынша-855 924, автореферат- 49 884, сирек кездесетін кітаптар бойынша 25 500 кітаптар енгізілді. Барлығы 1. 038919 көрсеткішін көрсетіп отыр. Ал РАБИС-тің «Кітап берілімі» модулі кітапхана бөлімдері үшін оқырмандарға құжаттарды берумен айналысатын системалық жиынтық. Құжаттарды бермес бұрын оқырман билеті деген терезені ашып, билеттің номерін жазамыз. Содан кейін ғана барып, машинадан оқырман тапсырмасының тізімі ашылады. Беретін құжатымыздың атына инвентарлық номерін анықтай отырып, белгілеп береміз. Берілген кітаптарымызды қабылдап аларда міндетті түрде оларды штрих кодтан шығарып, берілген оқырманнан алып тастаймыз. Бұл жерден көретіндігіміз кітап қорын сақтаудағы маңыздылығы құжаттардың жоғалып кетпеуіне, қайда, қашан, кімге берілгендігін анықтай отырып, бүгінгі күнде заманның ағымына қарай жаңа технологияларды пайдалана отырып, кітаптарды сақтаудың түрлі жолдарының бар екендігін байқаймыз.

Осылардың бәрін қортындылай келіп, Ұлттық кітапханамыздың алтын қорын толықтырып, халқымыздың тарихына қатысты мәдени мұрамызды сақтап, алыс жақын дамыған мемлекеттермен тәжірибе алмасып, жаңа технологияларды пайдалана білу керек дей отырып, кітапханада кітап қорын сақтаудың мынандай жолдары бар деген тұжырымға келіп отырмын.

1. Кітап қорын сақтау үшін, алдын ала жоспарлау.

2. Қазіргі заман талаптарына сай жаңа технологияларды мейлінше көбірек пайдалану.

3. Алыс-жақын дамыған мемлекеттер кітапханалары мен тәжірибе алмасу.

4. Кітапханашылардың біліктілігін арттыру.

Осы жоғарыда көрсетіліп өткен төрт нұсқа Ел басы айтып өткендей «Сайып келгенде, осының бәрі мемлекет болып қалыптасуымыз үшін, ұлт болып топтасуымыз үшін қажет жағдай. Әлемдік ғылым мен мәдениеттің озық жетістіктерін бойымызға сіңіре отырып, қазақстандықтардың рухани кемелденуі, өркениет көшінен кейін қалмауы ең негізгі мақсат.»

Пайдаланған әдебиеттер:

1.Столяров Ю.Н. Как сохранить библиотечный фонд.-М: ИПО.Арофиздат.МГУКИ. 2002-256 с.

2. Столяров Ю.Н. Защита библиотечного фонда.-М.:ФАИР-ПРЕСС,2006.-504б.

2.Бердигалиева Р.А., Кайырбекова А.Г. Роль библиотеки в современной культуре.-Алматы,2001.-95б.

3. Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының ғылыми зертханасында құжаттарды консервациялаудың және қалпына келтірудің әдістері мен тәсілдері /ҚРҰҚ; Құраст.: Сарсенбаева Б.Ш., Батырханова Б.Е.- Алматы: ҚРҰК, 2005.-38 б.

4. «2007-2009 жылдарға арналған Алматы қаласының мәдени мұра бағдарламасы» қалалық бағдарламаны бекіту туралы. Алматы қаласы. Мәслихатының 2006ж. 21 желтоқсандағы № 306 шешімі// Алматы ақшамы.-2007.-13 қаңтар (№5).-5 б.

5. www.nlkr.gov.kg

Борамбаева А.А.
Кітап қорын сақтау бөлімі
Кітапханашы
Алматы қаласы